Lettermerken


Cijfermerken


Heraldische afbeeldingen en wapens


Natuur (Flora ; bloemen, planten, bomen etc)


Personen


Dieren


(Gebruiks-)Voorwerpen


Vervoer/transport en gebouwen

Afbeeldingen met betrekking tot vervoer/transport en gebouwen

Klik hier voor een overzicht van alle merken met afbeeldingen mbt vervoer/transport en gebouwen


Gereedschappen en wapens


Hemellichamen


Muziekinstrumenten


Kleding en lichaamsdelen


Vormen en figuren


Overige Afbeeldingen


Bijmerken

Gouds Wapen met S
Gouds Wapen met S
Gouds Wapen
Gouds Wapen
Onbekend bijmerk, goudse toren ?! Hielmerk gekroonde 84
Onbekend bijmerk, goudse toren ?! Hielmerk gekroonde 84

Hiernaast links een tweetal varianten van het bijmerk 'boom' dat tussen ca 1810 en 1860 in Den Bosch gebruikt is.


Een wapenschild maar geen Gouds. Gebruikt door Philip Hoogenboom in Alphen
Een wapenschild maar geen Gouds. Gebruikt door Philip Hoogenboom in Alphen

Eveneens Philip Hoogenboom in Alphen ; er zijn stippen toegevoegd aan de middenbalk, hielmerk Molen

Drie jacht- of posthoorns, hielmerk speelman. Onduidelijk waar dit merk vandaan komt


Onbekend bijmerk op pijpje gemaakt in Leeuwarden met merk PFV (ca 1710-1740)
Onbekend bijmerk op pijpje gemaakt in Leeuwarden met merk PFV (ca 1710-1740)
Onduidelijk bijmerk op pijpje gevonden in Friesland
Onduidelijk bijmerk op pijpje gevonden in Friesland
Pijpje uit Leeuwarden. Onduidelijk of dit een bijmerk of bijvoorbeeld vorm nummer is. Hielmerk slang
Pijpje uit Leeuwarden. Onduidelijk of dit een bijmerk of bijvoorbeeld vorm nummer is. Hielmerk slang
Nog een pijpje uit Leeuwarden, nu met het cijfer 2. Hielmerk van dit pijpje is PFV (ca 1710-1740, Pijter Floris (de) Valk(e)
Nog een pijpje uit Leeuwarden, nu met het cijfer 2. Hielmerk van dit pijpje is PFV (ca 1710-1740, Pijter Floris (de) Valk(e)

Gekroonde Leeuwen met wapenschild en teksten HONI SOIT QUI MAL Y PENSE en VIVAT ORANIE. Het bijmerk lijkt gouds maar is het niet ; op de middenbalk zijn 2 extra stippen aangebracht. Philip Hogenboom, Alphen, ca 1750-1770. Hielmerk 'C6'


Vanaf het begin van de 18e eeuw gaan we het gebruik van bijmerken zien, in eerste instantie door het Gouds gilde aangevraagd en toegekend, ten einde de Goudse pijpen, die in 'gilde-loze' plaatsen rondom Gouda meer en meer gekopieerd werden buiten controle en regeling van het pijpmakersgilde om, te beschermen. Vanaf 1739 verlenen de Staten van Holland en West Friesland een octrooi voor goudse pijpmakers om het Goudse wapen op de zijkant van de hiel van de hoogste kwaliteit pijpen te plaatsen (zgn 'porcelijne' pijpen) (ref *14). Goudse 'fijne' en 'grove' pijpen zijn op dat moment nog niet beschermd, en de verkoop van deze pijpen lijkt hier ook onder te lijden, vandaar dat in een aanvullend octrooi in 1740, deze pijpen voorzien dienen te worden van een gouds wapenschild aan beide zijden van de hiel, met de letter 'S' als toevoeging. S staat hierbij voor 'slegte' ; hiermee werden 'gewone' pijpen aangeduid. Het was pijpmakers van buiten Gouda op straffe van enorme boetes niet toegestaan het goudse bijmerk in welke vorm dan ook te gebruiken.

'Porcelijne' goudse pijpen werden vanaf dat moment beschermd door het wapen van Gouda aan 1 zijde van de hiel. De 'gewone' goudse pijpen door het wapen van Gouda aan beide zijden van de hiel met daarboven de letter S.

Dit was voor de pijpmakers uit Aarlanderveen, Schoonhoven, maar bv ook duitsland geen enkele belemmering en heel inventief werden de Goudse 6 sterren vervangen door stippen, 6 of meer, of wapenschildjes die enigszins op het Goudse leken. Zelfs namen van goudse pijpmakers worden klakkeloos gekopieerd via bijvoorbeeld naamstempels op de steel.

 

Deze concurrentie neemt dermate grote vormen aan dat in 1791 nogmaals een poging gedaan wordt de marktbescherming voor de goudse pijpmakers te vergroten. Het plaatsen van het Gouds wapen al dan niet met uitbreidingen of toevoegingen, alsmede het gebruik van de naam Gouda, of het gebruik van de naam van een goudse pijpmaker wordt uitdrukkelijk verboden. 

Onderstaand deze publicatie uit 1791, waarin door de Staaten van Holland en West Vriesland uitdrukkelijk verboden wordt om aan pijpmakers van buiten Gouda, een bijmerk te zetten dat ook maar enigszins gelijkt op het Goudse. Ook dit bleek niet echt waterdicht, en zeker niet voor de (buitenlandse) pijpmakers gevestigd buiten 'de Staaten'.

 

Vanaf het einde van 1700, wanneer de Franse overheersing een feit wordt, wordt het pijpmakers gilde officieel opgeheven, echter tot ver in de daarop volgende eeuw blijven zowel de pijpmakers als de (lokale) overheden zoveel mogelijk de regels in stand houden.

 

Verantwoording en uitleg

In dit Hoofdstuk heb ik de verschillende merktekens en karakteristieke versieringen van de pijpen uit de verzameling samengebracht en enigszins gegroepeerd. Meestal zijn merktekens vrij eenduidig in de hiel van de pijpenkop aangebracht. In een aantal gevallen vinden we ook makers aanduidingen terug op de ketel middels een versiering, al dan niet met initialen.

Op basis van vooral bewaard gebleven gildegegevens (gildeboek met merken registratie) uit Gouda en combinaties van archiefstukken als geboorte-, doop-, trouw-, onroerend goed- en justitieele registers zijn vooral in de afgelopen decennia diverse publicaties gedaan, waarvan het boek 'Merken en Merkenrecht van de pijpenmakers in Gouda' door D.H. Duco (ref *14) een van de meest complete werken mbt de Goudse pijpenindustrie is. Maar in vrijwel iedere Nederlandse stad van enige omvang zijn vooral in de 17e  eeuw pijpen gemaakt. Publicaties en individuele studies over deze lokale pijpenindustrieen bieden vaak goede overzichten, veel van deze informatie wordt door leden van de Stichting PKN gedaan. Nog altijd gaat dit onderzoek door en komt er regelmatig nieuwe informatie boven.

Dit hoofdstuk (evenals deze website) heeft niet de intentie 'compleet' te zijn ; leidraad is in principe de verzameling. Daar waar ik weet dat een merk bestaan heeft maar er geen exemplaren van heb in de collectie, is dit deels aangegeven met een 'grijze' foto.

Laatste Nieuwe

28/7 : Wapens van Polen-Litouwen en Saksen tijdens 'Personele Unie', ca 1740-1760.


07/6 ; twee complete (gelijmde pijpjes) en een fraaie 17e eeuwer met hielmerk TB met wereldkloot

29/5 ; Goudse bodemvondsten ; diverse nieuwe hielmerken, fraaie rode 17e eeuwer en pijpaarde beeldje & fluitje

26/5 : een hele groep spul van Van der Want : pijpen uit de jaren 80 en o.a. 2 stoppers

20/5 ; Twee hielmerk stempels ; D en LP

13/5 : Nieuwe aanwinsten uit Boskoop

9/4 : Nieuwe aanwinsten

7/5 : Complete vroeg 18e eeuwse pijp, bodemvondst.

2/4 ; nog meer Leidse vondsten

en een fraaie Jonas

23/3 ; veel vooral Leidse vondsten

16/3 ; nieuwe modellen en merken toegevoegd

19/2 : Twee nieuwe fraaie aanwinsten : een parelnaad met soldaten en een huzarenkop