Utrecht

Over de Utrechtse pijpmakerij zijn in het verleden diverse publicaties verschenen, zie *11 maar ook *2. 

 

Gedurende een periode van circa 200 jaar heeft Utrecht een belangrijke pijpenindustrie gehad die in eerste instantie vooral was geconcentreerd in het voormalige buitengerecht Lauwerecht. waar al sinds de middeleeuwen pottenbakkers gevestigd waren. Omdat de pijpmakers de pottenbakkers ovens nodig hadden voor het bakken van hun pijpen was dit een logische vestigingsplek voor de eerste pijpmakers. In Utrecht waren dit waarschijnlijk vooral Engelsen, die reeds eind 1500 deel uitmaakten van de troepen van de graaf van Leicester en die in de pandhof van de Utrechtse Pieterskerk bivak hielden. 

 

De oudste in Utrecht gemaakte modellen zijn typisch 'Engels' met de puntvormige hiel en dateren uit de eerste jaren van 1610.

In de periode tot ca 1650 ontwikkelde dit model zich tot een wat rankere kop met een platte hiel waarin ook merkjes gestempeld werden. Opvallend is dat de vroegste merken 'intaglio' gestempeld zijn, iets dat in Engeland zeer gebruikelijk was.

Een pijpje van de eerste generatie, ca 1600-1620. Dit model is nog lang zeer typerend geweest in Engeland. In Nederland ontwikkelde de hiel zich al snel naar een grotere, ronde en platte uitvoering.


Wapen van Utrecht, door een Utrechtse pijpmaker toegepast, ca 1630-1645


Typerend product uit Utrecht. Duidelijk engelse invloed. Ca 1640
Typerend product uit Utrecht. Duidelijk engelse invloed. Ca 1640
IP met stadswaoen van Utrecht erboven
IP met stadswaoen van Utrecht erboven

Een typisch produkt uit Utrecht ; het Utrechts wapenschild en daaronder de initialen I en P.

 

 



Ca 1640-1650
Ca 1640-1650
Ca 1650-1670
Ca 1650-1670
Ca 1650-1670
Ca 1650-1670

IP met wapen van Utrecht
IP met wapen van Utrecht
IVI
IVI
Onduidelijk, een E, of kaarsen of ?
Onduidelijk, een E, of kaarsen of ?

 

Karakteristieke Utrechtse vormgeving. Een stevig uitgevoerde kop met een druppel gele glazuur. Ca 1640-1660



Ca 1680-1700, gemaakt in Utrecht.

 

Het pijpje hieronder dateert uit dezelfde periode en is gevonden in Utrecht, waarschijnlijk ook daar gemaakt


 

 

 

 

 

Het merk 'Posthoorn' is veel in Utrecht gebruikt (*11) maar ook in Gouda. De goudse produkten zijn doorgaans beter, fijner afgewerkt. 

Onderstaand model lijkt uit Utrecht afkomstig qua vormgeving en afwerking, en tevens doordat de relatief dikke steel weinig verloop kent ; rond 1660 werden deze Utrechtse pijpen gekenmerkt door hun relatief lange stelen (ca 45 cm). Ref *11.

 

Pijp waarschijnlijk uit Utrecht afkomstig, ca 1660 vindplaats Kampen
Pijp waarschijnlijk uit Utrecht afkomstig, ca 1660 vindplaats Kampen

Fraai gedecoreerde Utrechtse pijp met bloemranken en staande leeuw aan weerszijden. Wellicht werd deze pijp gemaakt ter ere van de vrede van Munster (1648)


 

In de 18e eeuw vind er in Utrecht een model ontwikkeling plaats die we deels ook in Schoonhoven en Gorinchem zien ; kortstelige zijmerk pijpen met karakteristieke thema versiering als ; gekroonde N, - Vis, - Wapen van Utrecht, - Ooievaar. Ook het getal 18 gekroond en 24 gekroond, fortuin en kwispedoor worden geregeld gebruikt : deze merken zien we weer minder of niet in Schoonhoven en Gorinchem maar bijvoorbeeld weer wel meer (noord-) oostelijk.

 

Typerend voor Utrecht is in de 18e eeuw een model waarbij op de ene zijde, doorgaans laag op de ketel de initialen van de maker, en op de andere zijde een afbeelding van een zwaan prijkt.. Behalve een zwaan komt ook een 'vogel op tak' voor in combinatie met makers initialen. Een ander typisch Utrechtse versiering lijkt de gekroonde haan te zijn, welke veelvuldig in verschillende varianten wordt aangetroffen. 

 

Ook in Utrecht werden kortstelige modellen gemaakt met zogenaamde 'knorren' versiering. Typerend lijken de wat 'platte' knorren te zijn, vaak gecombineerd met een wat primitief weergegeven kroon naar de roker toe.

 

 

De pijpmaker Gerrit van Westdijk was actief tussen ca 1735 en 1780, eerst in Schoonhoven, later in Utrecht. Hiernaast een fraai pijpje met zijn naam voluit geschreven en daaronder zijn initialen GVWD

 

 

 

 

 

 

 

Hieronder een pijpje met een wat primitieve uitvoering van een schip op de ene, en een zwaan op de andere. De zwaan werd veel als afbeelding gebruikt door pijpmakers die rond de Vecht in de wijk Lauwerecht waren gevestigd


Utrecht, ca 1760-1800
Utrecht, ca 1760-1800
Veel Utrechtse pijpmakers gevestigd rondom de Vecht, gebruikten de Zwaan ('Vechtse Zwaan') op hun pijpen
Veel Utrechtse pijpmakers gevestigd rondom de Vecht, gebruikten de Zwaan ('Vechtse Zwaan') op hun pijpen

Koorddanser op een zijde, HVS op andere
Koorddanser op een zijde, HVS op andere
Initialen HVS, waarschijnlijk Hendrik Versluijs 'de jongere' Utrecht
Initialen HVS, waarschijnlijk Hendrik Versluijs 'de jongere' Utrecht


Gekroonde IP, Joseph Peex, Utrecht, ca 1753-1788

Joseph Peex, Utrecht ca 1753-1788
Joseph Peex, Utrecht ca 1753-1788
IRM : Jan Rogman (Schoonhoven/Utrecht) ca1740-1770
IRM : Jan Rogman (Schoonhoven/Utrecht) ca1740-1770
Gekroonde vis boven 3 golfjes met I : P
Gekroonde vis boven 3 golfjes met I : P
Wapen van Utrecht met IP : Joseph Peex in Utrecht
Wapen van Utrecht met IP : Joseph Peex in Utrecht

Een aardige : de meeste Gorinchemse, Schoonhovense en Utrechtse produkten uit de 18e eeuw zijn vooral kortstelige pijpen (ca 20-25 cm) met zijmerk versiering op de ketel. Hiernaast een pijp gemerkt IP, gemaakt in Utrecht die duidelijk op een 'klassieke' ovoide (langstelige ?!) gouwenaar lijkt.


Het feit dat de naam GOUDA boven deze gekroonde vis staat hoeft niet te betekenen dat deze pijp ook daar gemaakt is. Waarschijnlijk is deze in Utrecht gevonden pijp ook daar of in de omgeving (Schoonhoven of Gorinchem) gemaakt tussen ca 1760 en 1800.


De initialen IOP boven gekroonde IP.  Dit fragment is gevonden in Utrecht, en lijkt ook Utrechts van origine. De gekroonde IP is daar veelvuldig gebruikt.


Utrecht, ca 1760-1800
Utrecht, ca 1760-1800
Utrecht ca 1760-1780
Utrecht ca 1760-1780
Utrecht, ca 1760-1800
Utrecht, ca 1760-1800

Pieter Versluijs, Utrecht, ca 1724-1780
Pieter Versluijs, Utrecht, ca 1724-1780


Hendrik Versluijs, Utrecht, ca 1730-1780
Hendrik Versluijs, Utrecht, ca 1730-1780

Dirk Versluijs, Utrecht, ca 1730-1775
Dirk Versluijs, Utrecht, ca 1730-1775
Vogel op tak
Vogel op tak

Arie (van) Tergouw, Utrecht ca 1703-763
Arie (van) Tergouw, Utrecht ca 1703-763
Zwemmende zwaan op andere zijde kop
Zwemmende zwaan op andere zijde kop

Het merk IT is bekend uit Utrecht (ref *11), waar het tussen ca 1720 en 1780 door waarschijnlijk verschillende pijpmakers. De vroegere  uitvoeringen zouden toegeschreven kunnen worden aan ene Jan Thomassen, en de latere uitvoeringen aan Jan Tragter (ref *11).

 

Gekroonde IT
Gekroonde IT
Zwemmende Zwaan, ca 1740-1775 Utrecht
Zwemmende Zwaan, ca 1740-1775 Utrecht

Hoewel een fragment, is toch de wat primitieve gravering duidelijk en heeft de naad ook de kenmerkende 'kamstreek' afwerking die dergelijke Utrechtse pijpen uit de periode 1750-1800 kenmerkt.

 

 

 

 

De gekroonde 18 is ook een voorbeeld van een typerend Utrechts product. Daarnaast een gekroonde 24, ook populair in Utrecht


Een laat model Jonas of Huzarenkop uit een zeer uitgesleten mal. Gevonden in de omgeving van Utrecht, waarschijnlijk ook daar of wellicht in Gorinchem of Schoonhoven gemaakt tussen ca 1760 en 1800. Uit Gorinchem zijn diverse varianten van dit soort gezichtspijpen bekend.


Gemaakt in Utrecht tussen ca 1760 en 1800. Opvallend zijn de 'kamstreken' waarmee de ketelnaad is afgewerkt.


 

11.Onder de rook van Utrecht, twee eeuwen tabakspijpenmakerij in Lauwerecht 1600-1800, P.K.Smiesing, J.P. Brinkerink, Stichtse Historische reeks 14, Utrecht 1988, ISBN 906011.618.6

Laatste Nieuwe

20/5 ; Twee hielmerk stempels ; D en LP

13/5 : Nieuwe aanwinsten uit Boskoop

9/4 : Nieuwe aanwinsten

7/5 : Complete vroeg 18e eeuwse pijp, bodemvondst.

2/4 ; nog meer Leidse vondsten

en een fraaie Jonas

23/3 ; veel vooral Leidse vondsten

16/3 ; nieuwe modellen en merken toegevoegd

19/2 : Twee nieuwe fraaie aanwinsten : een parelnaad met soldaten en een huzarenkop


8/2 ; Variant op Hoornpijp ter gelegenheid van de bevrijding van Den Briel (1572-1872)

19/01 : Nieuwe aanwinst in vorm van een rijkelijk versierde izabe pijp ter ere van het 50 jarig bestaan van de monarchie in 1863. 'Neerlands Herstelling'

18/01 : De pagina Merken geheel opnieuw vormgegeven om makkelijker een merk te zoeken


21/12 Ankerplatpunt van Goedewaagen, dank Edwin !

3/12 : Een 17e eeuws Duits (!) pijpje, volledig geglazuurd met fraaie bloemversiering.

5/11 ; Jubileumpijpje 50 jaar Waterloo


31/7 ; Serie prachtige Leidse pijpjes erbij, wat Jonassen en twee leuke 19e eeuwse Gouwenaars.


25/7 ; Bodemvondst uit waarschijnlijk begin/midden 1800, gelijmde steel met daarop een vis of zeemonster. Waarschijnlijk Belgisch of Duits

Hielmerk helaas onleesbaar, lijkt een gekroonde W of WR
Hielmerk helaas onleesbaar, lijkt een gekroonde W of WR

3/7 ; Een aangebroken transportkistje (nulletje) voor een half gros Kromkoppen TM van Goedewaagen. Ca 1900-1920.