Vissen als merk

In Gouda zijn een drietal merken gebruikt die een vis als thema hebben, het zijn de merken 'both' (1722-1898), 'drie haringen' (1702-1761) en 'baars gekroond' (1681-1726).

Deze drie zijn in principe goed te onderscheiden van elkaar.

 

 

 

Both
Both
Drie haringen
Drie haringen
Baars
Baars

Vissen als versiering op de ketel

Vissen waren een vrij populaire ketelversiering gedurende de 18e eeuw. Pijpenkoppen met afbeeldingen van een zittende visser op een zijde van de ketel en met een combinatie van meerdere vissen en kroon op de andere zijn ondergebracht in het hoofdstuk Vissers en Molens


Vooral in de 18e maar ook in de 19e eeuw werd een gekroonde vis veel als versiering op de ketel van toegepast. Dit waren in principe eenvoudige, goedkope pijpen voor de massamarkt. Deze werden met o.a. dit thema versierd. Om de pijp zo goedkoop mogelijk te houden moest ie zo min mogelijk met de hand na- of afbewerkt worden. Door op de ketel een versiering te maken zag hij er toch aardig uit en viel de minimale afwerking minder op. 

 

Dergelijke goedkope pijpen waren de belangrijkste producten voor de 18e eeuwse pijpenmakers in vooral Schoonhoven, Gorinchem en in zekere mate ook Utrecht.

 

De afbeelding van een gekroonde vis werd tussen circa 1740 en 1750 enorm populair. De meestvoorkomende uitvoering zijn die van een slanke, naar links kijkende vis boven een drietal golfjes met daarboven een kroon en meestal daar weer boven de initialen van de betreffende pijpenmaker. Varianten waarbij de vis niet boven golfjes is geplaatst zijn ook bekend, alsmede een variant met een wat plattere vis die alleen zonder golfjes bekend is. 

 

Het is niet duidelijk waar de versiering zijn oorsprong vind. In vroegere publicaties werd de vis veelal als snoek aangeduid en als symbool van de Gorinchemse pijpenmakers. waarbij voorts een verbinding met het Gorinchemse notabelen geslacht 'Snoeck' wordt gemaakt. Dit lijkt echter vooral gebaseerd op het feit dat er in de jaren rond 1980 veel grote concentraties Gorinchems pijpenmakersafval zijn gevonden en er al vroeg uitgebreid onderzoek naar de pijpennijverheid in dat stadje gedaan is. Er was op dat moment geen of nauwelijks vergelijkingsmateriaal.

 

Recent onderzoek naar de Schoonhovense pijpenmakers (ref *3) heeft aan het licht gebracht dat de 'gekroonde vis' bij Schoonhovense pijpenmakers minstens zo populair was. De eerste Schoonhovense uitvoeringen dateren uit de periode 1740-1750 en de gekroonde vis maakte vanaf 1760 een standaard onderdeel uit van het assortiment van iedere Schoonhovense pijpenmaker. Daarnaast herbergde Schoonhoven aanzienlijk meer pijpenmakers dan Gorinchem in die periode.

 

Hoewel de snoek in onze 20e en 21e eeuwse referentiekaders een logische keuze lijkt, ligt het veel meer voor de hand dat de vis een zalm voorstelt: op het hoogtepunt van de populariteit van deze versiering was de zalm- en steurvisserij een enorm belangrijke economische activiteit in de meeste Nederlandse riviersteden. Rond 1900 is de zalm uiteindelijk uit Nederland verdwenen.

 

Een opvallend gegeven is dat in Schoonhoven de pijpenmaker Hendrik van den Oever, die tussen 1741 en 1804 actief was, rond 1770 ook een zalmrokerij had.

 

 

Gekroonde vis

Waarschijnlijk Utrecht, ca 1750-1800
Waarschijnlijk Utrecht, ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Schoonhoven (?) ca 1750-1800
Schoonhoven (?) ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Ca 1750-1800
Bladranken links en rechts
Bladranken links en rechts

Gekroonde Vis met GOUDA, op achterzijde kwispedoor
Gekroonde Vis met GOUDA, op achterzijde kwispedoor

'Gouda' met pijpen op achterzijde ketel fragment



Het feit dat de tekst GOUDA boven de gekroonde vis staat hoeft niet te betekenen dat de pijp ook daadwerkelijk in Gouda gemaakt. Deze versie hier links is in de omgeving van Utrecht gevonden en lijkt daar ook gemaakt (of bv in Schoonhoven of Gorinchem) tussen ca 1760 en 1800


 

Op deze volgende pagina zijn de uitvoeringen van een gekroonde vis met verschillende pijpenmakers initialen ondergebracht.

Gekroonde platte vis (bot, schol ?!)

Ca 1750-1790, Gorinchem
Ca 1750-1790, Gorinchem
Ca 1750-1785, Schoonhoven
Ca 1750-1785, Schoonhoven

Laatste Nieuwe

04/4; Een fraaie rekening van de firma Wingender Knoedgen uit 1868.

13/3; Een paar complete en bijna complete 17e eeuwers

12/3; Gouds pijpje uit de vroege 18e eeuw met fraai getordeerde steel

10/3; Het Wapen van Friesland

23/1: Weer wat pijpen uit de collectie op foto gezet waaronder weer leuke hiel-merken. 

20/1: Twee fraaie dubbele krulpijpen (VIVAT DE PRUYSE) van Marinus van Duyn, tussen circa 1885 en 1925 gemaakt.


14/1: Wat leuke pijpjes gevonden in Rotterdam

13/1: Pijpjes van de eerste plastic materialen en bakeliet.

12/1: Pijpje van Martinus van Duijn.

19/12: De afgelopen maanden een paar hele fraaie pijpen van meerschuim kunnen toevoegen.

21/5 : Het IJzeren Kruis

8/12 : De pijpenmakers van Schoonhoven is het resultaat van ruim twee jaar archief onderzoek. Een 432 pagina's tellend boek dat een geheel nieuwe blik werpt op de industrie in deze stad en ruim 120 makers in detail belicht. Heel veel tot op heden onbekende informatie.